Kto pyta, nie błądzi! Poznawcze funkcje wypowiedzi (ang. CDFs) w praktyce edukacji wczesnoszkolnej
Jednym ze sposobów wspierania rozwoju myślenia i rozumowania na pierwszym etapie edukacyjnym jest odpowiednio zaplanowana rozmowa badawcza, ukierunkowana na wykorzystanie poznawczych funkcji wypowiedzi.
Poniżej pokazujemy, jak podczas prostego doświadczenia „Co pływa, a co tonie?” wykorzystać pytania nauczyciela, aby krok po kroku wspierać proces myślenia u dzieci, od przewidywania i obserwacji, przez porównywanie i wyjaśnianie wyników obserwacji, aż do formułowania wniosków i ich uzasadniania. Aktywność została zaplanowana na ok. 25–30 minut.
Etap 1 – przewidywanie i hipotezy (5 minut)
Przygotuj pojemnik z wodą oraz przedmioty zróżnicowane pod względem kształtu, masy i materiału (kamień, drewniany klocek, puszka po napoju, piłeczka do ping-ponga, plastikowa nakrętka i metalowa łyżeczka). Zachęć dzieci do obejrzenia i wzięcia przedmiotów do ręki.
Zadaj pytanie (stawianie hipotez, przewidywanie): Jak myślicie, co się stanie, gdy wrzucimy te przedmioty do wody?
Poproś o uzasadnienie hipotezy, że niektóre z tych przedmiotów utoną, a inne pozostaną na powierzchni wody. Zadaj pytania.
Przykładowe pytania: Dlaczego uważacie, że kamień utonie, a drewniany klocek nie? Po czym to poznajecie?
W odpowiedzi uczeń odwołuje się do dotychczasowych doświadczeń, np. „Bo kamień jest ciężki, a klocek jest lekki”.
Etap 2 – obserwacja, porównywanie, wyjaśnianie i wnioskowanie (15–20 minut)
Dzieci przeprowadzają doświadczenie polegające na wrzuceniu do wody przedmiotów jeden po drugim, sprawdzają trafność swoich przewidywań i dzielą przedmioty na dwie grupy: PŁYWA / TONIE.
Podczas doświadczenia przeprowadź rozmowę badawczą, zadając krok po kroku pytania, które uaktywnią poznawcze funkcje wypowiedzi u uczniów i poprowadzą ich do coraz głębszego rozumienia obserwowanego zjawiska.
- Porównywanie i opisywanie wyników
Zapytaj: Co się potwierdziło? Co was zaskoczyło? Co było takie samo, a co inne niż w waszych przypuszczeniach?
Odpowiedzi uczniów (przykłady): „Kamień i łyżeczka zatonęły, a klocek i zakrętka unoszą się na wodzie!”, „Myślałem, że łyżeczka będzie pływać”.
Dzieci dokumentują wynik doświadczenia poprzez podzielenie przedmiotów na dwie kategorie: PŁYWA / TONIE albo zapisanie bądź narysowanie rezultatu na dużej kartce.
- Wyjaśnianie przyczyn
Zapytaj: Jak myślicie, dlaczego kamień i łyżeczka utonęły?
Odpowiedzi uczniów (przykłady): „Bo niektóre rzeczy są cięższe”, „Bo drewno jest lżejsze niż kamień”.
💡 Wskazówka dydaktyczna: Odpowiedź dziecka w klasach 1–3 często opiera się na pojęciu ciężaru („coś jest cięższe niż”).
- Formułowanie wniosków
Zadawaj dzieciom kolejne pytania o inne atrybuty przedmiotów niż ciężar, np. kształt lub materiał, aby rozbudzić w nich poznawczą ciekawość i przygotować je do głębszego rozumienia. Na zakończenie zapytaj: Co udało nam się odkryć? Po tak prowadzonej aktywności dzieci potrafią zrozumieć i sformułować wniosek, że to, czy przedmioty toną, czy nie, może zależeć od różnych czynników.
- Uzasadnianie na podstawie dowodów
Zapytaj: Skąd my to wszystko wiemy?
Odpowiedź dzieci (przykład): „Bo wrzucaliśmy przedmioty do wody i widzieliśmy, co się stało”.
Na tym etapie dzieci uświadamiają sobie, że ich wnioski wynikają z obserwacji, a nie ze zgadywania.
Etap 3 – refleksja nad procesem uczenia się (do 5 minut)
Skieruj uwagę dzieci na sam sposób dochodzenia do wiedzy poprzez zadawanie pytań, np.:
- Co zrobiliśmy najpierw?
- Co pomogło nam odkryć, dlaczego drewniany klocek unosi się na wodzie?
- Jak doszliśmy do naszego wspólnego wniosku?
Pozwól dzieciom formułować własne wnioski.
Podsumuj razem z dziećmi aktywność, np. stwórzcie wspólnie plakat „Jak odkrywamy świat?”.
Podsumowanie
Twoją rolą na tym etapie nie jest natychmiastowe podanie pełnego wyjaśnienia zasad fizyki, lecz zadawanie kolejnych pytań i organizowanie nowych doświadczeń, które pozwolą uczniom stopniowo doprecyzowywać i rozwijać swoje rozumienie oraz wypowiadać się o tym. Pozwól im wyrazić to, co zaobserwowali i zrozumieli. W ten sposób zyskają okazję, aby uczyć się opisywania naukowych obserwacji własnymi słowami.
Chcesz dowiedzieć się więcej? Zajrzyj do naszego słowniczka: Poznawcze funkcje wypowiedzi (ang. cognitive discourse functions, CDFs – pol. funkcje dyskursu poznawczego).
