Nowe perspektywy wsparcia zawodowego nauczycieli. Badania polskich ekspertów dostarczają wniosków systemowi oświaty

Zaufanie, czas na pracę rozwojową oraz jednoznaczny podział ról to kluczowe czynniki decydujące o sukcesie tutoringu, mentoringu i coachingu w środowisku szkolnym. Takie wnioski płyną z badania zrealizowanego w latach 2024–2026 m.in. wśród uczestników projektu Ośrodka Rozwoju Edukacji w Warszawie „Opracowanie rozwiązań zapewniających dostęp do wysokiej jakości zindywidualizowanego i spersonalizowanego doradztwa metodycznego” i nauczycieli doradców metodycznych. Wyniki zaprezentowane przez dr Karolinę Żelazowską-Byczkowską z Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie oraz dr hab. Urszulę Bartnikowską, prof. Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, na forum ATEE (Association for Teacher Education in Europe – Europejskiego Stowarzyszenia Kształcenia Nauczycieli) w Białymstoku, posłużą do zaprojektowania nowoczesnych rozwiązań systemowych dla mentora i nauczyciela konsultanta.

Informacja o wynikach badań dotyczących mentoringu, tutoringu i coachingu w środowisku nauczycielskim

Badania dotyczące postrzegania i wykorzystywania mentoringu, tutoringu i coachingu w środowisku nauczycielskim mają charakter długofalowego, wieloetapowego przedsięwzięcia badawczego. Zakończone etapy pozwoliły poznać doświadczenia i perspektywy różnych grup nauczycieli oraz osób zaangażowanych w ich rozwój zawodowy, a także zidentyfikować warunki sprzyjające i ograniczające wykorzystanie elementów coachingu, mentoringu i tutoringu ujmowanych jako formy wsparcia rozwoju zawodowego nauczycieli. Aktualnie przygotowywane są kolejne etapy badań, w tym badania o charakterze międzynarodowym, których celem jest pogłębienie i poszerzenie dotychczasowych ustaleń oraz uwzględnienie różnych kontekstów edukacyjnych.

Zakres i cel badań

Pierwszy etap badań był realizowany w latach 2024–2026 i obejmował różne grupy uczestników, w tym nauczycieli różnych etapów edukacyjnych, o zróżnicowanym stażu pracy i reprezentujących różne regiony kraju, a także nauczycieli doradców metodycznych łączących pracę nauczyciela z zadaniami związanymi ze wspieraniem rozwoju zawodowego.

Celem badań było rozpoznanie, w jaki sposób nauczyciele postrzegają i interpretują mentoring, tutoring i coaching jako formy wspierania rozwoju zawodowego oraz elementy relacji między nauczycielami, a także identyfikacja warunków sprzyjających i ograniczających ich wykorzystanie w praktyce zawodowej. Analizowano, czy praktyki te są postrzegane jako rzeczywiste rozszerzenie tradycyjnie rozumianej roli nauczyciela, nowe nazewnictwo dla wcześniej stosowanych form wsparcia, czy też jako przestrzeń negocjowania i wyznaczania granic osobistego i zawodowego zaangażowania.

Badania zostały osadzone w interpretatywnym paradygmacie badań jakościowych i przeprowadzone z wykorzystaniem indywidualnych wywiadów pogłębionych (ang. individual in-depth interview, IDI). Zebrany materiał poddano jakościowej analizie tematycznej, w której skoncentrowano się na czynnikach sprzyjających podejmowaniu przez nauczycieli ról mentora, tutora lub coacha oraz na barierach utrudniających rozwój tych form wsparcia.

Udział uczestników projektu CMT

Jedną z grup uczestniczących w badaniach przeprowadzonych w 2026 roku stanowili uczestnicy projektu realizowanego przez ORE „Opracowanie rozwiązań zapewniających dostęp do wysokiej jakości zindywidualizowanego i spersonalizowanego doradztwa metodycznego” (FERS.01.04-IP.05-017/23). Uwzględnienie uczestników projektu CMT w badaniu pozwoliło włączyć do szerszego materiału empirycznego doświadczenia osób, które miały bezpośredni kontakt z rozwiązaniami ukierunkowanymi na wykorzystanie tutoringu i mentoringu w rozwoju zawodowym. Ich perspektywa stanowiła jeden z elementów analizy obejmującej również inne grupy nauczycieli i osób zaangażowanych we wspieranie rozwoju zawodowego nauczycieli. Takie ujęcie umożliwiło porównanie doświadczeń uczestników projektu z perspektywami pozostałych grup badawczych, a tym samym pogłębione rozpoznanie warunków, możliwości i ograniczeń związanych z wykorzystaniem zindywidualizowanych i spersonalizowanych form wsparcia rozwoju zawodowego nauczycieli w środowisku szkolnym.

Ustalenia i znaczenie dla projektu CMT oraz systemu oświaty

Wyniki badań wskazują, że skuteczne wykorzystanie coachingu, mentoringu i tutoringu – lub elementów tych form pracy – w rozwoju zawodowym nauczycieli wymaga odpowiedniego przygotowania osób realizujących zadania wspierające oraz sprzyjających warunków relacyjnych, organizacyjnych i systemowych. Kluczowe znaczenie mają m.in. czas na pracę rozwojową, podmiotowość i dobrowolność udziału uczestników, zaufanie oraz jasno określone role i granice odpowiedzialności.

Zgromadzony materiał empiryczny może stanowić podstawę do projektowania i doskonalenia rozwiązań systemowych dotyczących osób pełniących funkcję mentora (wcześniej opiekuna stażu), nauczycieli doradców metodycznych oraz nauczycieli konsultantów, a także organizacji procesu wspierania rozwoju zawodowego nauczycieli.

Wnioski z dotychczasowych etapów stanowią jednocześnie punkt wyjścia do dalszych analiz. Kontynuowane badania, w tym o charakterze międzynarodowym, umożliwią weryfikację i pogłębienie dotychczasowych ustaleń oraz porównanie doświadczeń nauczycieli funkcjonujących w różnych kontekstach edukacyjnych. W perspektywie długofalowej zgromadzona wiedza może przyczynić się do rozwijania rozwiązań służących profesjonalnemu rozwojowi nauczycieli oraz podnoszeniu jakości zindywidualizowanego i spersonalizowanego doradztwa metodycznego. Szczegółowe wnioski praktyczne wynikające z przeprowadzonych analiz zostaną przedstawione w przygotowywanej publikacji.

Międzynarodowe upowszechnienie wyników

Wyniki badań zostały zaprezentowane podczas dorocznej międzynarodowej konferencji ATEE 2026, której hasłem przewodnim było „Przekraczanie granic w kształceniu nauczycieli i poprzez kształcenie nauczycieli”. Wydarzenie odbyło się w dniach 25–28 sierpnia 2026 roku w Białymstoku. W konferencji uczestniczyło około 300 badaczy, nauczycieli akademickich, przedstawicieli instytucji edukacyjnych i organizacji międzynarodowych z 34 krajów.

Tematyka konferencji koncentrowała się na współczesnych wyzwaniach stojących przed kształceniem nauczycieli, w szczególności na przekraczaniu granic między dyscyplinami, teorią i praktyką oraz różnymi grupami i podmiotami zaangażowanymi w proces edukacyjny. Istotnym obszarem dyskusji były również nowe wyzwania związane z funkcjonowaniem nauczycieli i rozwojem ich kompetencji zawodowych.

Podczas konferencji dr Karolina Żelazowska-Byczkowska oraz dr hab. Urszula Bartnikowska, prof. UWM, zaprezentowały referat „Crossing or Setting Borders? Teachers’ Perspectives on Mentoring, Tutoring, and Coaching: Insights from Qualitative Research”. Prezentacja zawierała wyniki jakościowej analizy doświadczeń i perspektyw nauczycieli dotyczących mentoringu, tutoringu i coachingu. Szczególną uwagę poświęcono sposobom rozumienia tych form wsparcia zawodowego oraz temu, w jaki sposób mogą one wpływać na tradycyjnie rozumiane granice roli nauczyciela, zakres jego zawodowego zaangażowania oraz relacje między nauczycielami.

Wystąpienie wpisywało się bezpośrednio w tematykę konferencji, podejmując problem przekraczania i wyznaczania granic w relacjach zawodowych nauczycieli. Przedstawione wyniki pozwoliły włączyć perspektywę nauczycieli do międzynarodowej debaty dotyczącej współczesnych form wspierania rozwoju zawodowego oraz przemian ról zawodowych w edukacji.

Prezentacja stanowiła formę międzynarodowego upowszechnienia wyników jednego z etapów długofalowych badań, obejmującego m.in. uczestników projektu CMT. Udział w konferencji umożliwił również konfrontację ustaleń z doświadczeniami i perspektywami badaczy, nauczycieli akademickich, praktyków oraz przedstawicieli instytucji edukacyjnych z różnych krajów, a tym samym osadzenie ich w szerszym kontekście dyskusji nad kształceniem i profesjonalnym rozwojem nauczycieli.

Oprac. dr Karolina Żelazowska-Byczkowska